IL MITO DI ER
versione di greco di Platone
‘A μεν τοίνυν, ήν δ’ εγώ, ζώντι τω δικαίω παρά θεών τε και ανθρώπων αθλά τε και μισθοί και δώρα γίγνεται προς εκείνοις τοις αγαθοίς οις αυτή παρείχετο η δικαιοσύνη, τοιαύτ’ άν είη. Και μαλ’, έφη, καλά τε και βέβαια. Ταύτα τοίνυν, ήν δ’ εγώ, ουδέν έστι πλήθει ουδέ μεγέθει προς εκείνα, α τελευτήσαντα εκάτερον περιμένει. χρη δ’ αυτά ακούσαι, ίνα τελέως εκάτερος αυτών απειλήφη τα υπό του λόγου οφειλόμενα ακούσαι. Λέγοις, αν, έφη, ώς ου πολλά άλλα ήδιον ακούοντι. Άλλ’ ου μέντοι σοι, ήν δε εγώ, Αλκίνου γε απόλογον ερώ, αλλ’ αλκίμου μεν ανδρός, Ηρός του Αρμενίου, το γένος Παμφύλου∙ ός ποτε εν πολέμω τελευτήσας, αναιρέθεντων δεκαταίων των νεκρών ήδη διεφθαρμένων, υγιής μεν ανηρέθη, κομισθείς δ’ οίκαδε μέλλων θάπτεσθαι δωδεκαταίος επί τη πυρά, κείμενος ανεβίω, αναβιούς δ’ έλεγεν ά εκεί ίδοι. έφη δε, επειδή ουκ εκβήναι την ψυχήν, πορεύεσθαι μετά πολλών, και αφικνείσθαι σφάς εις τόπον τινά δαιμόνιον, εν ω της τε γης δύ’ είναι χάσματα εχομένω αλλήλοιν και του ουρανού αύ εν τω άνω άλλα καταντικρύ ∙ δικαστάς δε μεταξύ τούτων καθήσθαι, ους, επειδή διαδικάσειαν, τους μεν δικαίους κελεύειν πορεύεσθαι την εις δεξιάν τε και άνω διά του ουρανού, σημεία περιάψαντας των δεδικασμένων εν τω πρόσθεν, τους δε αδίκους την εις αριστεράν τε και κάτω, έχοντας και τούτους εν τω όπισθεν σημεία πάντων ων έπραξαν. εαυτού δε προσελθόντος ειπείν, ότι δέοι αυτόν άγγελον ανθρώποις γενέσθαι των εκεί και διακελεύοιντό οι ακούειν τε και θεάσθαι πάντα τα εν τω τόπω. οράν δη ταύτη μεν καθ’ εκάτερον το χάσμα του ουρανού τε και της γης απιούσας τας ψυχάς, επειδή αυταίς δικασθείη, κατά δε τω ετέρω εκ μεν του ανιέναι εκ της γης μεστάς αυχμού τε και κονέως, εκ δε του ετέρου καταβαίνειν ετέρας εκ του ουρανού καθαράς ∙ και τας αεί αφικνουμένας ώσπερ εκ πολλής πορείας φαίνεσθαι ήκειν, και ασμένας εις τον λειμώνα απιούσας οίον εν πανηγύρει κατασκηνάσθαι, και ασπάζεσθαί τε αλλήλας όσαι γνώριμαι, και πυνθάνεσθαι τας τε εκ της γης ηκούσας παρά των ετέρων τα εκεί και τας εκ του ουρανού τα παρ’ εκείναις, διηγείσθαι δε αλλήλαις τας μεν οδυρομένας τε και κλαίουσας, αναμιμνησκομένας όσα τε και οία πάθοιεν και ίδιοιεν εν τη υπό γης πορεία- είναι δε την πορεία χιλιέτη-τας δ’ αυ εκ του ουρανού ευπαθείας διηγείσθαι και θεάς αμηχάνους το κάλλος. τα μεουν πολλά, ω Γλαύκων, πολλού χρόνου διηγήσασθαι ∙ το δε ουν κεφάλαιον έφη τόδε είναι, όσα πώποτέ τινα ηδίκασαν και όσους έκαστοι, υπέρ απάντων δίκην δεδωκέναι εν μέρει, υπέρ εκάστου δεκάκις, τούτο δ΄ είναι κατά εκατονταετηρίδα εκάστην, ως βίου όντος τοσούτου του ανθρωπίνου, ίνα δεκαπλάσιον το έκτισμα του αδικήματος εκτίνοιεν ∙ και οίον εί τινες πολλών θανάτων ήσαν αίτιοι, ή πόλεις προδόντες ή στρατόπεδα και εις δουλείας εμβεβληκότες, ή τίνος άλλης κακουχίας μεταίτιοι, πάντων τούτων δεκαπλασίας αλγηδόνας, υπέρ εκάστου κομίσαιντο, και αύ εί τινας ευεργεσίας ευεργετηκότες και δίκαιοι και όσιοι γεγονότες είεν, κατά ταυτά την αξίαν κομίζοιντο. των δε ευθύς γενομένων και ολίγον χρόνον βιούντων περί άλλα έλεγεν ουκ άξια μνήμης ∙ εις δε θεούς ασεβείας τε και ευσεβείας και γονέας και αυτόχειρος φόνου μείζους έτι τους μισθούς διηγείτο. έφη γαρ δη παραγενέσθαι ερωτωμένω ετέρω υπό ετέρου, όπου είη Αρδιαίος ο μέγας. ο δε Αρδιαίος ούτος της Παμφυλίας εν τίνι πόλει τύραννος εγεγόνει ηδη χιλιοστόν έτος εις εκείνον τον χρόνον, γέροντά τε πατέρα αποκτείνας και πρεσβύτερον αδελφόν, και άλλα δη πολλά τε και ανόσια ειργασμένος, ως ελέγετο. έφη ουν τον ερωτώμενον ειπείν, ουχ ήκει, φάναι, ουδ’ αν ήξει δεύρο.
«Tuttavia», incominciai, «non ti farò un racconto di Alcinoo, bensi di un uomo valoroso, Er figlio di Armenio, di origine Panfilica. Costui era morto in guerra e quando, al decimo giorno, si portarono via dal campo i cadaveri già decomposti, fu raccolto intatto e ricondotto a casa per essere sepolto: al dodicesimo giorno, quando si trovava già disteso sulla pira, ritornò in vita e raccontò quello che aveva visto laggiù. Disse che la sua anima, dopo essere uscita dal corpo, si mise in viaggio assieme a molte altre, finché giunsero a un luogo meraviglioso nel quale si aprivano due voragini contigue nel terreno e altre due, corrispondenti alle prime, in alto nel cielo. In mezzo ad esse stavano seduti dei giudici, i quali dopo aver pronunciato la loro sentenza, ordinavano ai giusti di prendere la strada a destra che saliva verso il cielo, con un contrassegno della sentenza attaccato sul petto, agli ingiusti di prendere la strada a sinistra che scendeva verso il basso, anch'essi con un contrassegno sulla schiena dove erano indicate tutte le colpe che avevano commesso».
Giunto il suo turno, i giudici disseio a Er che avrebbe dovuto riferire agli uomini ciò che accadeva laggiù e gli ordinarono di ascoltare e osservare ogni cosa di quel luogo. Cosi vide le anime che, dopo essere state giudicate, partivano verso una delle due voragini del cielo o della terra: dall' altra voragine della terra risalivano anime piene di lordura e di polvere, dall'altra posta nel cielo scendevano anime pure. Quelle che via via arrivavano sembravano reduci come da un lungo viaggio: liete di essere giunte a quel prato, vi si accampavano come in un'adunanza festiva. Le anime che si conoscevano si abbracciavano e quelle provenienti dalla terra chiedevano alle altre notizie del mondo celeste, e viceversa nello scambiarsi i racconti delle proprie vicende le une gemevano e piangevano, al ricordo di quante e quali soffetenze avevano patito e visto durante il viaggio sottoterra (un viaggio di mille anni), mentre quelle provenienti dal cielo riferivano le visioni di beatitudine e di straordinaria bellezza che avevano contemplato. Ma per farne un resoconto minuzioso, Glaucone, ci vorrebbe troppo tempo: in ogni caso la sostanza, stando al racconto di Er. è la seguente: per ogni ingiustizia commessa e ogni persona offesa le anime avevano scontato una pena decupla - ciascuna pena era calcolata in cento anni, perché tale è la durata della vita umana - in modo che pagassero un fio dieci volte superiore alla colpa, ad esempio, se alcuni erano stati responsabili della morte di molte persone, perché avevano tradito città o eserciti precipitandoli nella schiavitù o si erano resi colpevoli di qualche altro delitto, per ciascuna di queste colpe subivano patimenti dieci volte maggiori, se invece avevano fatto dei benefici e si erano comportati in modo giusto e pio, ricevevano la debita ricompensa nella stessa misura. sul conto di quelli morti appena nati o vissuti per poco tempo disse altre cose che non vale la pena di ricordare: aggiunse che la pietà e l'empietà verso gli dèi e i genitori e l'omicidio erano ripagati in misura ancora maggiore. Infatti raccontò di essersi trovato accanto a un tale a cui un altro chiedeva dove fosse Ardieo il grande. Questo Ardieo era stato tiranno in una città della Panfilia già mille anni prima d'allora, e a quanto si diceva aveva ucciso il vecchio padre e il fratello maggiore e si era macchiato di molte altre scelleratezze. Er disse che l'interrogato rispose: «Non è venuto qui, né mai verrà.