Caesar ab superioribus consiliis depulsus omnem sibi commutandam belli rationem existimavit. Itaque uno tempore praesidiis omnibus deductis et oppugnatione dimissa coactoque in unum locum exercitu contionem apud milites habuit hortatusque est, ne ea, quae accidissent, graviter ferrent neve his rebus terrerentur multisque secundis proeliis unum adversum et id mediocre opponerent. Habendam fortunae gratiam, quod Italiam sine aliquo vulnere cepissent, quod duas Hispanias bellicosissimorum hominum peritissimis atque exercitatissimis ducibus pacavissent, quod finitimas frumentariasque provincias in potestatem redegissent; denique recordari debere, qua felicitate inter medias hostium classes, oppletis non solum portibus sed etiam litoribus omnes incolumes essent transportati. Si non omnia caderent secunda, fortunam esse industria sublevandam. Quod esset acceptum detrimenti, cuiusvis potius quam suae culpae debere tribui. Locum se aequum ad dimicandam dedisse, potitum se esse hostium castris, expulisse ac superasse pugnantes. Sed sive ipsorum perturbatio sive error aliquis sive etiam fortuna partam iam praesentemque victoriam interpellavisset, dandam omnibus operam, ut acceptum incommodum virtute sarciretur. Quod si esset factum, futurum, uti ad Gergoviam contigisset, ut detrimentum in bonum verteret, atque qui ante dimicare timuissent, ultro se proelio offerrent.
Traduzione
Cesare distolto dai precedenti progetti ritenne di dover cambiare la sua tattica di guerra e così in un solo momento ritirati tutti i presidi e abbandonato l'assedio e radunato l'esercito in un solo luogo Cesare tenne un discorso presso i soldati e li esortò a sopportare a malincuore (a non guardare con avversione) i fatti che erano accaduti e a non lasciarsi spaventare da questi fatti e a non contrapporre a molte battaglie favorevoli una sfortuna e di scarso valore (dicendo che) si doveva quindi rendere grazie alla fortuna poichè avevano conquistato l'Italia senza alcuna ferita poichè avevano sottomesso le due spanne di uomini bellicossisimi sotto la guida di comandanti espertissimi e abilissimi e poi perchè avevano ridotto in loro potere le province confinanti e ricche di grano; infine (dicendo che) si dovevano ricordare con quale successo tutti erano stati trasportati incolumi in mezzo alle flotte dei nemici mentre non solo i porti ma anche le coste erano pieni. La fortuna doveva essere aiutata dall'operosità, qualora non tutto andasse favorevolmente. Quello che di negativo era stato subito, si doveva attribuire a responsabilità di chiunque altro piuttosto che sua. (Affermò che) egli aveva fornito un luogo favorevole per combattere, si era impadronito dell'accampamento dei nemici, aveva respinto e battuto i combattenti. Ma se il loro turbamento o qualche sbaglio o anche la Fortuna avevano impedito una vittoria sicura e già alla portata di mano, tutti dovevano darsi da fare per rimediare col valore al danno subito. Se così facevano, il danno si sarebbe mutato in bene, come era avvenuto presso Gergovia, ed essi, che prima avevano avuto paura di combattere, si sarebbero offerti spontaneamente al combattimento